Co oznacza duende w flamenco

Skąd pochodzi to słowo

W angielskiej Wikipedii słowo duende wywodzi się od „dueño de casa", pana domu, co jest także źródłem domowego skrzata z hiszpańskiego folkloru. W codziennym hiszpańskim duende wciąż może oznaczać psotnego ducha. Flamenco używa go na coś większego: szczyt uczucia, ekspresji i prawdy, który ludzie rozpoznają, gdy go słyszą, i który z trudem przychodzi im zdefiniować. „Tener duende" to mieć je, a to wielki komplement. Żadna technika go nie wytwarza i nikt nie może go nauczyć, dlatego warto znać to słowo przed spektaklem. Termin jest ściśle związany z andaluzyjską pieśnią ludową i z flamenco.

Wykład Lorki

Idea zawdzięcza swoją współczesną sławę poecie Federico García Lorce, który po raz pierwszy rozwinął ją w wykładzie wygłoszonym w Buenos Aires w 1933 roku pod tytułem „Juego y teoría del duende", czyli Zabawa i teoria duende. Wikipedia podsumowuje jego argument: duende to moc, nie dzieło, i walka, nie myśl. Łączył je z irracjonalnością, ziemistością, świadomością śmierci i nutą diaboliczności, przeciwstawiając je samemu stylowi, wirtuozerii czy klasycznym regułom. Każda sztuka może je mieć, mówił, ale muzyka, taniec i poezja mówiona dają mu najszerszy zakres. Czytając to dziś, tezę można wyrazić prosto: duende to nie technika i nie można go zamówić ani nauczyć jak drinka.

Czarne dźwięki

Lorca cytował postać flamenco, Manuela Torre, który twierdził, że wszystko, co ma czarne dźwięki, ma duende. Wikipedia odczytuje to jako emocjonalną ciemność. Ta sama ciemna nuta przewija się przez cante jondo, „głęboką pieśń" na najbardziej poważnym krańcu flamenco, którą Wikipedia wywodzi z andaluzyjskiej muzyki ludowej. Lorca był wśród tych, którzy wzięli udział w Concurso de Cante Jondo zorganizowanym w Granadzie w 1922 roku pod przewodnictwem Manuela de Falli, a w 1931 roku wygłosił konferencję o podtrzymywaniu tej tradycji przy życiu. Zdaniem Falli, które Lorca przytaczał, siguiriya jest pieśnią tej głębokiej tradycji. Wikipedia dodaje, że flamenco nosi zwykle charakter ludu ukształtowanego przez trudy i diasporę.

Czytaj dalej: Palos flamenco: przewodnik po słuchaniu

Duende przeciw gładkości

Lorca przeciwstawiał duende stylowi, wirtuozerii i klasycznym regułom, a to zmienia sposób, w jaki można oceniać występ. Technicznie bezbłędne wykonanie może pozostawić salę zimną, podczas gdy to surowsze potrafi ją zatrzymać w bezruchu. Wikipedia odczytuje jego wykład jako argument, że emocja i ryzyko znaczą więcej niż gładkość. Dla odwiedzającego oznacza to, że nie trzeba wiedzieć, czy obrót tancerza był doskonały. Wystarczy zauważyć, czy sala cichnie i zastyga, jak dzieje się to w momentach, na które czekają publiczności flamenco. Patrząc tak, mała sala jest dobrym miejscem, by się o tym przekonać.

Co mówi o tym kawiarnia

Lokal w Walencji przyjął to słowo jako swoją nazwę i objaśnia je na własnej stronie. Opisuje duende jako nieuchwytne ukłucie odczuwane w duszy, które pojawia się tylko w bardzo wyjątkowych momentach i płynie z głębi gardła, rezonansu dźwięków gitary lub rozdzierającego ruchu ciała, które zdaje się zaraz pęknąć. Ta sama strona zaprasza gości, by przyszli i je poczuli. To zaproszenie, nie obietnica, i uczciwe odczytanie jest takie, że bilet kupuje godzinę flamenco na żywo, w której duende może się pojawić albo i nie. Przeczytanie tego zdania przed wyjściem ustawia właściwe oczekiwania.

Co faktycznie słychać i widać

W ujęciu UNESCO ta sztuka ma trzy części. Śpiew pochodzi od mężczyzn i kobiet, najlepiej siedzących i bez chóru, i niesie szeroką gamę uczuć w krótkich, prostych wersach. Gitara wyszła już dawno poza rolę akompaniamentu, a klaskanie i tupanie zagęszczają brzmienie. Taniec nazywa się tu tańcem namiętności i zalotów. Kawiarnia tej wielkości pozwala śledzić wszystkie trzy naraz, bo śpiewaka i gitarzystę można obserwować równie uważnie jak tancerza. Przy tak zwięzłych tekstach sens pieśni często dociera do słuchaczy, którzy nie znają słów.

Jak słuchać

Własna strona obiektu poświęcona tej sztuce daje prosty punkt wejścia. Pieśń, jak czytamy, niesie historię i ból — od głębokiego „quejío" po radosną melodię. Gitara jest kręgosłupem, harmonią, rytmem i „wezwaniem", które prowadzi taniec. Taniec to perkusja i język ciała: zapateado, czyli praca stóp, oraz braceo, czyli ramiona. Wypatruj wezwania z gitary i odpowiedzi stóp. Zauważ, kiedy sala cichnie. To właśnie te chwile, na które czekają widzowie flamenco — a dostrzeżesz je łatwiej, jeśli ich nie filmujesz. Nie potrzeba do tego hiszpańskiego; potrzeba uwagi. Trzy nagłówki obiektu — cante, toque i baile — to gotowy sposób, by rozłożyć uwagę na całą godzinę.

Słowa, które warto znać przed spektaklem

W każdym opisie tej sztuki pojawia się kilka hiszpańskich słów, a strona obiektu używa większości z nich. Pozostają po hiszpańsku nawet w angielskich tekstach o flamenco i są krótkie. Znając je, możesz później śledzić rozmowę o wieczorze, a strona, którą obiekt drukuje na ścianie lub publikuje w internecie, staje się łatwiejsza w czytaniu. Naucz się dwóch, trzech — reszta przyjdzie sama, gdy będziesz je słyszeć. To wszystko słowa, którymi ta sztuka mówi o sobie samej, nie turystyczne etykiety.

• Cante: pieśń, głos, który niesie historię i ból
• Toque: gitara, kręgosłup brzmienia
• Baile: taniec, perkusja i język ciała
• Palo: nazwany styl, z własnym rytmem i nastrojem
• Quejío: głęboki krzyk w sercu pieśni
• Llamada: wezwanie gitary, które prowadzi taniec

Palos, które możesz usłyszeć

Wikipedia dolicza się ponad pięćdziesięciu palos — nazwanych stylów flamenco, każdy z własnym rytmem i nastrojem. Strona obiektu wymienia kilka z nich, m.in. tientos, seguiriyas, tarantos, tangos, cantiñas i fandangos, i mówi, że niosą radości i smutki życia, pracy i świętowania, miłości i złamanego serca. Opisuje je jako dziesiątki różnych stylów o odmiennych rytmach i melodiach. Artyści wybierają program, a kalendarz obiektu zmienia się z jednego cyklu występów na kolejny. Czytaj te nazwy jako wskazówkę do słuchania, nie jako kolejność programu, i zajrzyj do przewodnika po sześciu z nich, omówionych bardziej szczegółowo.

Czy mała kawiarnia może mieć duende

Lorca prawdopodobnie powiedziałby „tak”, bo nie wiązał duende z wielką sceną. Łączył je z walką wykonawcy i z chwilą, i twierdził, że każda sztuka może je mieć. Wpis UNESCO daje flamenco południowe serce i mówi, że sztuka ta przekazywana jest przez rodziny, kręgi towarzyskie i kluby, czyli niewielkie wnętrza, w których gromadzą się ludzie. Kawiarnia w Walencji wpisuje się w tę tradycję małych wnętrz, choć leży daleko od Andaluzji. Ten sam wpis wymienia święta religijne, rytuały i prywatne przyjęcia wśród miejsc, w których obecne jest flamenco, więc scena to tylko jeden z jego domów.

Dla kogo to nie jest

Kto liczy na gwarantowaną kulminację, wyreżyserowane widowisko albo delikatną muzykę w tle, ten w duende szuka czegoś zupełnie innego. Flamenco z bliska bywa głośne, intensywne i surowe, a niektóre partie śpiewu są celowo chropowate. Sam opis tego miejsca mówi o sztuce, która potrafi rozdzierać ciało. Jeśli taka intensywność na wyciągnięcie ręki byłaby dla ciebie niekomfortowa, większy spektakl teatralny da ci więcej dystansu. Strona tego miejsca mówi o tym otwarcie: duende objawia się tylko w bardzo wyjątkowych momentach, co jest innym sposobem powiedzenia, że nie da się go zaplanować. Goście, którzy wolą spokojny, kulturalny wieczór, mogą więcej wynieść ze słuchania nagrań.