Wat duende betekent in flamenco

Waar het woord vandaan komt

Op de Engelse Wikipedia wordt het woord duende herleid tot 'dueño de casa', de meester van het huis, wat ook de oorsprong is van de huisgeest uit de Spaanse folklore. In het alledaagse Spaans kan duende nog steeds een ondeugende geest betekenen. Flamenco gebruikt het voor iets groters: een hoogtepunt van gevoel, expressie en waarheid dat mensen herkennen wanneer ze het horen en moeilijk kunnen definiëren. 'Tener duende' betekent het hebben, en dat is een groot compliment. Geen enkele techniek brengt het voort en niemand kan het onderwijzen, daarom helpt het om het woord te kennen voor een voorstelling. De term is nauw verbonden met het Andalusische volkslied en met flamenco.

Lorca's lezing

De moderne bekendheid van het idee is te danken aan de dichter Federico García Lorca, die het voor het eerst uitwerkte in een lezing die hij in 1933 in Buenos Aires gaf onder de titel ‘Juego y teoría del duende’, Spel en theorie van de duende. Wikipedia vat zijn betoog samen: duende is een kracht, geen werk, en een worsteling, geen gedachte. Hij verbond het aan irrationaliteit, aardsheid, een besef van de dood en een vleugje van het duivelse, en plaatste het tegenover louter stijl, virtuositeit of klassieke regels. Elke kunst kan het hebben, zei hij, maar muziek, dans en gesproken poëzie geven het de ruimste speelruimte. Als je het nu leest, is de bewering eenvoudig samen te vatten: duende is geen techniek, en je kunt het niet bestellen of aanleren als een drankje.

Zwarte klanken

Lorca citeerde een flamencofiguur, Manuel Torre, die zei dat alles met zwarte klanken duende heeft. Wikipedia leest dat als emotionele duisternis. Diezelfde donkere toon loopt door cante jondo, het ‘diepe lied’ aan het meest serieuze uiteinde van flamenco, dat Wikipedia herleidt tot de Andalusische volksmuziek. Lorca was een van de deelnemers aan het Concurso de Cante Jondo dat in 1922 in Granada werd gehouden onder leiding van Manuel de Falla, en in 1931 gaf hij een conferentie over het levend houden van de traditie. Falla's opvatting, die Lorca aanhaalde, was dat de siguiriya het lied van die diepe traditie is. Wikipedia voegt toe dat flamenco doorgaans het karakter draagt van een volk dat gevormd is door ontbering en diaspora.

Lees verder: Flamenco palos: een luistergids

Duende tegen gepolijstheid

Lorca plaatste duende tegenover stijl, virtuositeit en klassieke regels, en dat verandert hoe je een voorstelling kunt beoordelen. Een technisch onberispelijke uitvoering kan een zaal koud laten, terwijl een ruwere uitvoering haar muisstil kan houden. Wikipedia leest zijn lezing als een pleidooi dat emotie en risico meer tellen dan gepolijstheid. Voor een bezoeker betekent het dat je niet hoeft te weten of de draai van een danseres perfect was. Je hoeft alleen maar op te merken of de zaal stilvalt, zoals op de momenten waarop flamenco publiek wacht. Zo bekeken is een kleine zaal een prima plek om erachter te komen.

Wat het café erover zegt

De zaak in Valencia koos het woord als naam en legt het op haar eigen site uit. Ze beschrijft duende als een onuitsprekelijke kneep die je in de ziel voelt, een die alleen op heel bijzondere momenten verschijnt en komt uit de diepte van een keel, de resonantie van gitaarakkoorden of de scheurende beweging van een lichaam dat op het punt lijkt te breken. Dezelfde site nodigt bezoekers uit om het te komen voelen. Dat is een uitnodiging, geen belofte, en de eerlijke lezing is dat een kaartje een uur live flamenco koopt waarin duende wel of niet kan komen. Die zin lezen voordat je gaat, zet de juiste verwachting.

Wat je werkelijk hoort en ziet

In het verhaal van UNESCO heeft de kunst drie delen. Zang komt van mannen en vrouwen, idealiter zittend en zonder koor, en draagt een breed scala aan gevoel in korte, eenvoudige regels. De gitaar is allang verder gegaan dan begeleiden, en klappen en stampen verdikken het geluid. De dans noemt het er een van passie en hofmakerij. Een café van deze omvang laat je alle drie tegelijk volgen, want je kunt de zanger en de gitarist net zo goed observeren als de danser. Met zulke korte teksten bereikt de betekenis van een lied vaak ook luisteraars die de woorden niet kennen.

Hoe je moet luisteren

De eigen pagina van de locatie over de kunst biedt een eenvoudige ingang. Het lied, zo staat er, draagt geschiedenis en pijn, van de diepe ‘quejío’ tot de feestelijke melodie. De gitaar is de ruggengraat, een harmonie, een ritme en een ‘oproep’ die de dans leidt. De dans is percussie en lichaamstaal: zapateado, het voetenwerk, en braceo, de armen. Let op de oproep van de gitaar en het antwoord van de voeten. Merk op wanneer de zaal stil wordt. Dat zijn de momenten waarop flamencopubliek wacht, en ze zijn makkelijker te herkennen als je ze niet aan het filmen bent. Niets hiervan vereist Spaans; het vereist aandacht. De drie kopjes van de locatie, cante, toque en baile, zijn een kant-en-klare manier om je aandacht over het uur te verdelen.

Woorden die je moet kennen voor de voorstelling

In elk verslag over de kunst duiken een paar Spaanse woorden op, en de eigen pagina van de locatie gebruikt de meeste ervan. Ze blijven in het Spaans, zelfs in Engelse teksten over flamenco, en ze zijn kort. Als je ze kent, kun je na afloop een gesprek over de avond volgen en leest de pagina die een locatie op haar muur of website drukt makkelijker. Leer er twee of drie en de rest volgt vanzelf wanneer je ze hoort. Het zijn allemaal woorden die de kunst over zichzelf gebruikt, geen toeristenlabels.

• Cante: het lied, de stem die geschiedenis en pijn draagt
• Toque: de gitaar, de ruggengraat van het geluid
• Baile: de dans, percussie en lichaamstaal
• Palo: een benoemde stijl, met een eigen ritme en sfeer
• Quejío: de diepe kreet in het hart van een lied
• Llamada: de oproep van de gitaar die de dans leidt

De palo's die je mogelijk hoort

Wikipedia telt meer dan vijftig palo's, de benoemde flamencostijlen, elk met een eigen ritme en sfeer. De pagina van de locatie noemt er verschillende, waaronder tientos, seguiriyas, tarantos, tangos, cantiñas en fandangos, en zegt dat ze de vreugden en verdrietens van het leven, werk en viering, liefde en hartzeer dragen. Ze beschrijft ze als tientallen verschillende stijlen met verschillende ritmes en melodieën. De artiesten kiezen het programma, en de kalender van de locatie verandert van de ene reeks data naar de volgende. Lees de namen als een luistergids, niet als een speelvolgorde, en bekijk de luistergids voor zes ervan in meer detail.

Kan een klein café duende hebben

Lorca zou waarschijnlijk ja zeggen, want hij bond duende niet aan een groot podium. Hij verbond het aan de worsteling van een artiest en aan het moment zelf, en hij zei dat elke kunstvorm het kan hebben. UNESCO's inschrijving geeft flamenco een zuidelijk hartland en stelt dat de kunst wordt doorgegeven via families, sociale kringen en clubs, kleine ruimtes waar mensen samenkomen. Een café in Valencia staat binnen die traditie van kleine ruimtes, ook al ligt het ver van Andalusië. Dezelfde inschrijving noemt religieuze festivals, rituelen en privéfeesten als settings van flamenco, dus het podium is slechts één van zijn thuisbasisen.

Voor wie dit niet is

Wie hoopt op een gegarandeerde climax, een choreografisch spektakel of zachte achtergrondmuziek, jaagt bij duende op het verkeerde. Flamenco van dichtbij kan luid, intens en rauw zijn, en sommige zang is bewust hard. De beschrijving van de locatie zelf spreekt van een kunst die aan het lichaam kan trekken. Als die intensiteit op armlengte u ongemakkelijk zou maken, biedt een grotere theatervoorstelling meer afstand. De site van de locatie is hier open over: er staat dat duende zich alleen op zeer bijzondere momenten toont, wat een andere manier is om te zeggen dat het niet te plannen valt. Bezoekers die een rustige, beleefde avond verkiezen, vinden het misschien lonender om eerst naar opnames te luisteren.