Τι σημαίνει duende στο flamenco

Από πού προέρχεται η λέξη

Στην αγγλική Wikipedia η λέξη duende ανάγεται στο «dueño de casa», τον κύριο του σπιτιού, που είναι επίσης η ρίζα του κατοικίδιου πνεύματος της ισπανικής λαογραφίας. Η καθημερινή ισπανική γλώσσα μπορεί ακόμη να χρησιμοποιεί το duende για ένα άτακτο πνεύμα. Το flamenco το χρησιμοποιεί για κάτι μεγαλύτερο: μια κορύφωση συναισθήματος, έκφρασης και αλήθειας που οι άνθρωποι την αναγνωρίζουν όταν την ακούν και δυσκολεύονται να την ορίσουν. Το «tener duende» σημαίνει ότι το έχεις, και αυτό είναι ύψιστος έπαινος. Καμία τεχνική δεν το παράγει και κανείς δεν μπορεί να το διδάξει, γι' αυτό βοηθά να γνωρίζεις τη λέξη πριν από μια παράσταση. Ο όρος είναι στενά συνδεδεμένος με το ανδαλουσιανό δημοτικό τραγούδι και με το flamenco.

Η διάλεξη του Lorca

Η σύγχρονη φήμη της ιδέας οφείλεται στον ποιητή Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, ο οποίος την ανέπτυξε για πρώτη φορά σε μια διάλεξη που έδωσε στο Μπουένος Άιρες το 1933 με τίτλο «Juego y teoría del duende», Παιχνίδι και θεωρία του duende. Η Wikipedia συνοψίζει το επιχείρημά του: το duende είναι δύναμη, όχι έργο, και πάλη, όχι σκέψη. Το συνέδεσε με τον παραλογισμό, τη γήινη υφή, τη συνείδηση του θανάτου και μια διαβολική πινελιά, και το αντιπαρέβαλε στο απλό ύφος, τη βιρτουοζιτέ ή τους κλασικούς κανόνες. Κάθε τέχνη μπορεί να το έχει, έλεγε, αλλά η μουσική, ο χορός και ο προφορικός ποιητικός λόγος του δίνουν τη μεγαλύτερη εμβέλεια. Διαβάζοντάς το σήμερα, ο ισχυρισμός είναι απλός: το duende δεν είναι τεχνική και δεν μπορεί να παραγγελθεί ή να διδαχθεί σαν ποτό.

Μαύροι ήχοι

Ο Λόρκα επικαλέστηκε μια φιγούρα του flamenco, τον Μανουέλ Τόρε, που έλεγε πως ό,τι έχει μαύρους ήχους έχει duende. Η Wikipedia το ερμηνεύει ως συναισθηματικό σκοτάδι. Η ίδια σκοτεινή νότα διατρέχει το cante jondo, το «βαθύ τραγούδι» στο πιο σοβαρό άκρο του flamenco, το οποίο η Wikipedia ανάγει στην ανδαλουσιανή παραδοσιακή μουσική. Ο Λόρκα ήταν ανάμεσα σε όσους συμμετείχαν στο Concurso de Cante Jondo που πραγματοποιήθηκε στη Γρανάδα το 1922 υπό την καθοδήγηση του Μανουέλ ντε Φάγια, και το 1931 έδωσε διάλεξη για τη διατήρηση της παράδοσης ζωντανής. Η άποψη του Φάγια, την οποία επικαλέστηκε ο Λόρκα, ήταν ότι η siguiriya είναι το τραγούδι αυτής της βαθιάς παράδοσης. Η Wikipedia προσθέτει ότι το flamenco τείνει να φέρει τον χαρακτήρα ενός λαού που τον διαμόρφωσαν οι κακουχίες και η διασπορά.

Διαβάστε στη συνέχεια: Flamenco palos: ένας οδηγός ακρόασης

Το duende απέναντι στη στιλπνότητα

Ο Λόρκα αντιπαρέβαλε το duende στο ύφος, τη βιρτουοζιτέ και τους κλασικούς κανόνες, κι αυτό αλλάζει τον τρόπο που μπορείς να κρίνεις ένα σόου. Μια τεχνικά άψογη παράσταση μπορεί να αφήσει την αίθουσα παγερή, ενώ μια πιο τραχιά μπορεί να την καθηλώσει. Η Wikipedia διαβάζει τη διάλεξή του ως επιχείρημα ότι το συναίσθημα και το ρίσκο μετρούν περισσότερο από τη στιλπνότητα. Για τον επισκέπτη αυτό σημαίνει πως δεν χρειάζεται να ξέρεις αν η στροφή του χορευτή ήταν τέλεια. Χρειάζεται μόνο να προσέξεις αν η αίθουσα σωπαίνει και ακινητεί, όπως συμβαίνει στις στιγμές που περιμένει το κοινό του flamenco. Ιδωμένη έτσι, μια μικρή αίθουσα είναι δίκαιος τόπος για να το ανακαλύψεις.

Τι λέει το café γι' αυτό

Ο χώρος της Βαλένθια πήρε τη λέξη ως όνομα και την εξηγεί στην ιστοσελίδα του. Περιγράφει το duende ως μια άφατη σπίθα που νιώθεις στην ψυχή, μια που εμφανίζεται μόνο σε πολύ ξεχωριστές στιγμές και έρχεται από το βάθος ενός λαιμού, την αντήχηση των νότων της κιθάρας ή την κομματιαστή κίνηση ενός σώματος που μοιάζει έτοιμο να σπάσει. Η ίδια ιστοσελίδα καλεί τους επισκέπτες να έρθουν να το νιώσουν. Αυτή είναι πρόσκληση, όχι υπόσχεση, και η δίκαιη ανάγνωση είναι πως ένα εισιτήριο αγοράζει μια ώρα ζωντανού flamenco στην οποία το duende μπορεί ή μπορεί να μην εμφανιστεί. Διαβάζοντας αυτή την πρόταση πριν πάτε, θέτετε τη σωστή προσδοκία.

Τι πραγματικά ακούς και βλέπεις

Στην περιγραφή της UNESCO η τέχνη έχει τρία μέρη. Το τραγούδι έρχεται από άνδρες και γυναίκες, ιδανικά καθισμένους και χωρίς χορωδία, και φέρει ένα ευρύ φάσμα συναισθήματος σε σύντομες, λιτές γραμμές. Η κιθάρα έχει προχωρήσει πολύ πέρα από τη συνοδεία, και τα παλαμάκια και τα χτυπήματα των ποδιών πυκνώνουν τον ήχο. Ο χορός χαρακτηρίζεται ως χορός πάθους και ερωτοτροπίας. Ένα café αυτού του μεγέθους σου επιτρέπει να παρακολουθήσεις και τα τρία μαζί, αφού μπορείς να παρατηρείς τον τραγουδιστή και τον κιθαρίστα εξίσου στενά με τον χορευτή. Με στίχους τόσο σύντομους, το νόημα ενός τραγουδιού φτάνει συχνά σε ακροατές που δεν ξέρουν τα λόγια.

Πώς να ακούς

Η σελίδα του ίδιου του χώρου για την τέχνη δίνει έναν απλό τρόπο εισόδου. Το τραγούδι, λέει, κουβαλά ιστορία και πόνο, από το βαθύ «quejío» μέχρι τη γιορτινή μελωδία. Η κιθάρα είναι η ραχοκοκαλιά, μια αρμονία, ένας ρυθμός και ένα «κάλεσμα» που καθοδηγεί τον χορό. Ο χορός είναι κρουστά και γλώσσα του σώματος: zapateado, τα βήματα, και braceo, τα χέρια. Προσέξτε το κάλεσμα της κιθάρας και την απάντηση των ποδιών. Παρατηρήστε πότε η αίθουσα σωπαίνει. Αυτές είναι οι στιγμές που περιμένουν οι θεατές του flamenco, και είναι πιο εύκολο να τις εντοπίσετε αν δεν τις βιντεοσκοπείτε. Τίποτα από αυτά δεν χρειάζεται ισπανικά· χρειάζεται προσοχή. Οι τρεις επικεφαλίδες του χώρου, cante, toque και baile, είναι ένας έτοιμος τρόπος να μοιράσετε την προσοχή σας στη διάρκεια της ώρας.

Λέξεις που πρέπει να ξέρετε πριν την παράσταση

Λίγες ισπανικές λέξεις εμφανίζονται σε κάθε αφήγηση για την τέχνη, και η ίδια η σελίδα του χώρου χρησιμοποιεί τις περισσότερες από αυτές. Παραμένουν στα ισπανικά ακόμη και σε αγγλικά κείμενα για το flamenco, και είναι σύντομες. Γνωρίζοντάς τες, μπορείτε να παρακολουθήσετε μια συζήτηση για τη βραδιά εκ των υστέρων, και η σελίδα που τυπώνει ένας χώρος στον τοίχο του ή στον ιστότοπό του γίνεται πιο ευανάγνωστη. Μάθετε δύο ή τρεις και οι υπόλοιπες θα ακολουθήσουν καθώς τις ακούτε. Είναι όλες λέξεις που η τέχνη χρησιμοποιεί για τον εαυτό της, όχι τουριστικές ετικέτες.

• Το τραγούδι, η φωνή που κουβαλά ιστορία και πόνο
• Toque: η κιθάρα, η ραχοκοκαλιά του ήχου
• Baile: ο χορός, τα κρουστά και η γλώσσα του σώματος
• Palo: ένα ξεχωριστό στυλ, με τον δικό του ρυθμό και διάθεση
• Quejío: η βαθιά κραυγή στην καρδιά ενός τραγουδιού
• Λαμάδα: το κάλεσμα της κιθάρας που οδηγεί τον χορό

Τα palos που μπορεί να ακούσετε

Η Wikipedia μετρά πάνω από πενήντα palos, τις ονομαστές σχολές του flamenco, καθεμία με τον δικό της ρυθμό και διάθεση. Η σελίδα του χώρου αναφέρει αρκετές από αυτές, μεταξύ των οποίων tientos, seguiriyas, tarantos, tangos, cantiñas και fandangos, και σημειώνει ότι κουβαλούν τις χαρές και τις λύπες της ζωής, της δουλειάς και της γιορτής, του έρωτα και της καρδιάς που ραγίζει. Τις περιγράφει ως δεκάδες διαφορετικά στυλ με διαφορετικούς ρυθμούς και μελωδίες. Οι καλλιτέχνες επιλέγουν το πρόγραμμα, και το ημερολόγιο του χώρου αλλάζει από τη μια σειρά ημερομηνιών στην επόμενη. Διαβάστε τα ονόματα ως οδηγό για την ακρόαση, όχι ως σειρά εκτέλεσης, και δείτε τον οδηγό ακρόασης για έξι από αυτά με περισσότερες λεπτομέρειες.

Μπορεί ένα μικρό καφέ να έχει duende

Ο Λόρκα πιθανότατα θα έλεγε ναι, γιατί δεν περιόρισε το duende σε μια μεγάλη σκηνή. Το συνέδεσε με τον αγώνα του ερμηνευτή και με τη στιγμή, και είπε ότι κάθε τέχνη μπορεί να το έχει. Η καταχώριση της UNESCO δίνει στο flamenco μια νότια καρδιά και αναφέρει ότι η τέχνη μεταδίδεται μέσα από οικογένειες, κοινωνικούς κύκλους και λέσχες, που είναι μικροί χώροι όπου συγκεντρώνεται ο κόσμος. Ένα καφέ στη Βαλένθια εντάσσεται σε αυτή την παράδοση των μικρών χώρων, ακόμη κι αν βρίσκεται μακριά από την Ανδαλουσία. Η ίδια καταχώριση περιλαμβάνει θρησκευτικές γιορτές, τελετουργικά και ιδιωτικά πάρτι ανάμεσα στα περιβάλλοντα του flamenco, οπότε η σκηνή είναι μόνο ένα από τα σπίτια του.

Για ποιους δεν είναι

Όποιος ελπίζει σε ένα εγγυημένο αποκορύφωμα, ένα χορογραφημένο θέαμα ή απαλή μουσική υποβάθρου κυνηγά το λάθος πράγμα στο duende. Το flamenco από κοντά μπορεί να είναι δυνατό, έντονο και ωμό, και κάποια τραγούδια είναι σκόπιμα τραχιά. Η ίδια η περιγραφή του χώρου μιλά για μια τέχνη που μπορεί να σπαράξει το σώμα. Αν αυτή η ένταση σε απόσταση αναπνοής θα σας έφερνε σε δύσκολη θέση, μια μεγαλύτερη θεατρική παράσταση σας δίνει μεγαλύτερη απόσταση. Η ιστοσελίδα του χώρου είναι ειλικρινής ως προς αυτό: λέει ότι το duende φανερώνεται μόνο σε πολύ ξεχωριστές στιγμές, που είναι ένας άλλος τρόπος να πούμε ότι δεν μπορεί να προγραμματιστεί. Οι επισκέπτες που προτιμούν μια ήσυχη, ευγενική βραδιά μπορεί να βρουν πιο ανταποδοτικό να ακούσουν πρώτα ηχογραφήσεις.